Leipzig, bakermat van de "Wende" en historische stad

Hits: 2133

Culturele excursie van onze 'studiesociëteit' naar Leipzig in 2009. Bakermat van de "Wende" en historische stad.  Verder: Eisleben, de Lutherstad, en Hitlers KZ-lager Dora Mittelbau in de Harz.  

REISVERSLAG VAN DE EXCURSIE VAN DE STUDIESOCIËTEIT NAAR LEIPZIG OP 26, 27 EN 28 AUGUSTUS 2009

 

Excursie Leipzig 2009:   

Lutherstadt Eisleben  

Leipzig, bakermat van de 'Wende'  

Völkerschlachtdenkmal

Panometer

en KZ Lager Dora Mittelbau  

 picknick-lunch onderweg

 

 

's Morgens om ruim half zes staat T met de Peugeot voor de deur. Het is nog donker, maar het begint wat licht te worden. Het belooft een mooie dag te worden want de hemel is bijna onbewolkt. We rijden naar J en dan gaan we richting Almelo, Osnabrück, Hannover. Onderweg praten we bij en drinken we koffie op een parkeerplaats langs de autoweg.

Lunchen doen we op een grote parkeerplaats bij Braunlage in de Harz. We zijn namelijk van de autoweg afgeweken om de Harz te bekijken.  T klapt stoeltjes uit en een tafeltje en we zitten heerlijk in de zon onze meegebrachte broodjes op te eten. Het is nog wat fris maar prachtig helder weer.  We lunchen zoals we dat vaker doen op onze excursies onderweg: ergens op een aardig plekje in de natuur. Hier op een bijna verlaten parkeerplaats in de Harz.

Na de Harz zetten we koers naar Lutherstadt Eisleben.  We parkeren en lopen naar het geboortehuis van Maarten Luther. Hij heeft er overigens maar een half jaar gewoond en is toen verhuisd naar het nabije Mansfeld. Het museum dat erbij is gebouwd na de Wende is wel aardig maar niet zeer uitgebreid.

  

                                                                   Een plaquette op het geboortehuis van Maarten Luther in Eisleben (meer info op Wikipedia)

    
Het geboortehuis op de binnenplaats                                         We lopen verder naar de St. Petri-Pauli-Kirche. (foto hierboven)

 

Binnen is een kleine expositie ingericht, waar ik een foto maakte van dit deel van een groot doek dat hemel en hel voorstelt. Verder is er bijv. een maquette van een mijn;  Luthers vader was actief op dat gebied.

 

 

Onderweg hebben we o.a. gesproken over het boek De Welwillendenvan Jonathan Littell. Ik heb het verleden jaar gelezen en J heeft het net uit. We zijn het erover eens dat het een indrukwekkend boek is en dat T het ook moet gaan lezen. (Later besluiten J en ik om hem het boek te geven als dank voor het rijden.) Een deel ervan speelt in de Harz, namelijk dat deel waarin de hoofdpersoon, de SS-er Aue, de fabrieken bezoekt die hier in grotten in de heuvels zijn aangelegd. Daar laten Hitler en Himmler de V-2 maken: het vergeldingswapen dat het Verenigd Koninkrijk op de knieën zou moeten brengen. Gevangenen uit omliggende concentratiekampen zoals Buchenwald zijn hierheen getransporteerd om als arbeiders in de ondergrondse fabrieken te dienen. Van de 60.000 bewoners van dit "KZ-lager Dora Mittelbau" zijn er 40.000 omgekomen door uitputting en moord. J vraagt aan de beide dames van het Luthermuseum of ze er iets van weten, of er nog iets van over is. De eerste reactie is negatief. De dames beweren zelfs dat het gebied in de vrije westen zou hebben gelegen, wat niet juist is. Ze komen even later met een paar printjes van internet. Het blijkt dat er inderdaad een herdenkingsplaats is gemaakt. We besluiten om op de terugweg als het enigszins mogelijk is, die plek te bezoeken.

 St. Petri-Pauli-Kirche

  

Interieur

Eisleben, centrum

  

 uitzicht vanuit ons hotel, op het station van Leipzig

Op een terras versterken we ons voor de laatste etappe naar Leipzig. Daar komen we om een uur of half zes aan. Het hotel is goed te vinden met de TomTom van Jan, maar een parkeerplek vinden heeft wat meer voeten in de aarde. Leipzig is een vrij drukke stad en het is natuurlijk spits. T parkeert eerst maar langs de straat en we dragen onze bagage naar het hotel. Dat is nog best een eind lopen met mijn zware tas. Later parkeert T de auto in een parkeergarage vlak bij. 

Het hotel Royal International Leipzig is perfect. We worden vriendelijk ontvangen en de kamers zijn prima. Alles is zeer schoon, het tweepersoonsbed is goed en alles is compleet en werkt zoals het moet. We zitten op drie verschillende verdiepingen. Ik kijk uit op het enorme station. Voor het hotel loopt een drukke ringweg met een stuk of zes tot 8 rijstroken bij het kruispunt en er komen veel trams voorbij. 's Morgens om half zes gaan de eerste al weer rijden.

We eten op advies van de vriendelijke receptioniste Antje in een Brasserie vrij dicht bij het hotel. Het eten is er goed en goedkoop maar wel erg machtig. J en ik hebben een cordon bleu met gebakken aardappeltjes en T heeft een bord pasta. Het Duitse bier smaakt er na zo'n warme dag heerlijk. Het ijs dat we toe nemen, is bijna te veel. Terug bij het hotel gaan we meteen naar onze kamers. Iedereen is moe. Ik neem een heerlijke douche en voel me dan een stuk beter. Ik kijk nog een poosje uit het raam over de stad uit, probeer de tv nog even maar de Nederlandse zenders zijn versleuteld en op BVN is geen programma dat me interesseert, en dan ga ik maar slapen.

 De volgende morgen zijn we om acht uur in de ontbijtzaal en genieten van een uitstekend ontbijtbuffet. Er is zeer veel keus, alleen al zes soorten yoghurt. Het smaakt allemaal perfect.

 Tegen negen uur gaan we te voet op pad. Eerst naar de Nicolai Kirche. Hier is in 1989 het verzet van het volk tegen de DDR-dictatuur begonnen. Tienduizenden mensen riepen hier: "Wir sind das Volk!" Het liep in december 1989 uit op de bezetting van het Stasi-gebouw, waarin het Ministerium für Statssicherheit (MfS)was gevestigd.

Vanuit deze kerk is in de Stasi- en DDR-jaren voortdurend aangedrongen op vrede en gerechtigheid. Lees het indringende verhaal van de gebeurtenissen rond 9 okt. 1989 op de website van de Nicolaïkerk.

  interieur Nicolai Kirche

 De zgn. "maandagsgebeden en -demonstraties" beginnen vanuit deze Nicolaikerk.

  

"9 oktober 1989: uitgaand van het vredesgebed in de Nikolaikerk van Leipzig demonstreren 70.000 mensen vreedzaam op de Leipziger Ringweg tegen het SED-regiem en eisen hervormingen en democratische grondrechten. In hun handen houden zij kaarsen en scanderen steeds weer: "Wir sind das Volk!" en "Keine Gewalt!". Het regiem beseft dat hun plan om de Maandagdemonstraties gewelddadig neer te slaan onuitvoerbaar is. Politie en leger trekken zich terug, waterkanonnen en pantservoertuigen worden niet ingezet." (tekst van wereldpagina.nl) 

"Die Montagsdemonstrationen, die gegen das DDR-Regime gerichtet waren, entwickelten sich aus den Montagsgebeten, die in der Nikolaikirche bereits Anfang der 1980er Jahre stattfanden und anfänglich nur von einigen wenigen Menschen besucht wurden (vgl. Friedliche Revolution (Leipzig)). In den späten Novembertagen 1982 wurde in der Nikolaikirche zum ersten Mal in der DDR eine große Schautafel mit dem Symbol für Schwerter zu Pflugscharen öffentlich aufgestellt. Ende der 1980er Jahre gingen allwöchentlich Zehntausende, manchmal sogar über 100.000 Menschen, während der Montagsdemonstrationen auf die Leipziger Straßen, um für Demokratie, freie Wahlen, Reisefreiheit und die Einheit Deutschlands zu demonstrieren." Tekst uit:  wikipedia.org

Er staan al meer mensen met ons te wachten om tot de kerk te worden toegelaten. We moeten even wachten tot precies om tien uur de kerk open gaat. Het is een prachtige kerk en hij verkeert in een uitstekende staat van onderhoud. Ik vind het boeiend om hier rond te lopen en te weten dat hier een zo krachtige maar geweldloze omwenteling is ingezet.

Achterin de kerk is een expositie over het leven in de DDR en Die Wende, dit jaar al weer 20 jaar geleden. In oktober 2009 zijn de gebeurtenissen van toen herdacht.

Leipzig. Plaatjes van de binnenstad

Daarna lopen we naar de Thomaskirche, de kerk waar de grote Bach cantor was. Ook dat is een mooie kerk van binnen en van buiten. Op een terras voor de kerk drinken we koffie.

 

We gaan eten in Auerbachs Keller die gevestigd is in de Mädlerpassage, een van de mooiste winkelpassages van de stad. Het restaurant speelt een rol in de Faust van Goethe. We eten in deze historische omgeving een smakelijke salade als lunch. De kelder is fraai gedecoreerd en op weg naar de toiletten kom je langs een uitstalling van Goethe-memorabilia die je bijna de kwalificatie 'museum' kunt geven.

 het fraaie interieur van Auerbachs Keller

 

We lunchen in de beroemde Auerbachs Keller. Historische grond; op de site van dit etablissement staat: "So wie Millionen von Gästen vor Ihnen, war auch Johann Wolfgang von Goethe hier! Aber nicht zuerst deswegen ist AUERBACHS KELLER berühmt.  Goethe war hier, weil man schon lange vor seiner Zeit zu sagen pflegte:

„Wer nach Leipzig zur Messe gereist, 

Ohne auf Auerbachs Hof zu gehen, 

Der schweige still, denn das beweist: 

Er hat Leipzig nicht gesehn.“  "

 

  

Thomaskirche, de kerk van Bach

   

  

Voor de Thomaskerk staat een stevig standbeeld van Johann Sebastian

                                  

Interieur van de Thomaskerk

  

  

    

                                                                                                              Plaquette bij de ingang van het Museum Die Runde Ecke

'Wende'                                                                                                                          

In de jaren tachtig kwamen steeds meer mensen bijeen in en rond de Nikolaïkirche (in het centrum van Leipzig). Hier werd steeds openlijker kritiek geuit op het dictatoriale regime. In 1989 leidde dit tot grote openbare demonstraties, waartegen de regering geen actie meer durfde te ondernemen. Mede omdat duidelijk werd dat de Sovjet-Unie geen steun zou verlenen aan het DDR-bewind. De demonstrerende mensen, die vaak de slogan 'Wij zijn het volk' riepen, kregen steeds meer zelfvertrouwen. De Leipziger volksopstand werd een nationale storm, die leidde tot de val van de 'Muur' op 9 november 1989. Op 3 oktober 1990 hield de DDR formeel op te bestaan en werd Oost-Duitsland herenigd in de Bondsrepubliek.

Bakermat Leipzig

In Leipzig wordt de herinnering aan de Wende levend gehouden met een monument bij de Nikolaikirche en in het 'Runde Ecke'-gebouw. De Stasi (de beruchte staatsveiligheidspolitie) was in 1989 druk bezig belastend materiaal te vernietigen. Door ingrijpen van de bevolking werd dit grotendeels verhinderd. Uit de archiefstukken bleek tot hoe ver de tentakels van de Stasi reikten. In het voormalige Stasi-hoofdbureau in Leipzig houdt het burgercomité nog steeds een uniek museum in stand. Het Museum 'Runde Ecke' geeft de represaillemethoden weer, een beeld van de politie en veiligheidsdienst en toont vele interessante archiefstukken. Toegang gratis. www.runde-ecke-leipzig.de (info van Saksen.info).

   

een gang en een kamer zoals die in de Stasi-jaren er uit zagen

Deel van het interieur van het museum. Rechts was een bureau waar de burgerlijke sfeer nog volop aanwezig was die we nu nog kennen uit de boeiende film Das Leben der Anderen. En even verder stonden machines om enveloppen open te stomen, systemen om de post te controleren en -nu in onze ogen knullige- afluisterapparatuur. Dat men hier de gewone goedwillende burger van a tot z in de gaten hield, wekt ook nu nog een unheimisch gevoel. Toch maar goed dat wij nu een waakhond voor de privacy hebben.  Hoewel je daar geen al te hoge verwachtingen van moet hebben als het er echt op aan zou komen, ooit. Daarover heb ik weinig illusies. Dan is het in onze digitale informatiemaatschappij wel heel simpel voor Big brother om elke burger compleet in beeld te hebben. Lees het boek De Cirkel van Dave Eggers maar. 

Het Stasimuseum is gevestigd in het originele gebouw waar het Ministerie van Staatsveiligheid ook gevestigd was, van 1950 tot 1989. Als het niet zo treurig was, was het lachwekkend: hier is te zien hoe de staat zijn burgers bespioneerde en afluisterde. Dat ging ver. Van iedereen werd een dossier aangelegd. Alle post werd gecontroleerd, telefoons afgeluisterd. Het was een hele machinerie en bizarre bureaucratie. De tentakels van de overheid drongen overal in door. Zo staat er een exemplaar van de Praktica L met een objectief Aus Jena. Ik kreeg een schokje van herkenning: dat was destijds mijn eerste  spiegelreflexcamera die ik na lang sparen van mijn zakgeld kon aanschaffen. Met deze camera werden in de DDR dus burgers bespioneerd.

 Maar men was ook voorbereid op het moment waarop het allemaal mis zou gaan: in het museum staat een machine om dossiers massaal te vernietigen en met water tot een soort papierpap te verwerken. Veel informatie is er over de bezetting en overname van het gebouw en de inhoud door het Burgercomité Leipzig in 1989. Dat comité heeft een deel van de inventaris en archieven kunnen redden. In het gebouw is nu ook een afdeling documentatie; daarin zijn we niet geweest. Die mensen van het Burgercomité zijn mensen geweest die ertoe deden, die risico's namen. Dat deden ook de tienduizenden burgers die zich begin oktober 1989 op de ring verzamelden en daar betoogden tegen het regime. Duizenden manschappen van de veiligheidspolitie en het leger stonden tegenover hen. God zij dank is er toen niet militair ingegrepen, zoals ongeveer terzelfder tijd op het Tiananmen Plein in Beijing wel gebeurde. Ik heb pas, als onderdeel van de voorbereiding op onze China-reis die over een paar dagen gaat beginnen,  het indrukwekkende Beijing Coma van de Chinese auteur Ma Jian daarover gelezen. Tot in details vertelt dat boek (dat te lezen schijnt te zijn als een sleutelroman) over de voorgeschiedenis en de gebeurtenissen tijdens de studentenopstand op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing.  Dan is het in Duitsland gelukkig toch beter uitgepakt. In hetzelfde jaar 1989 viel immers De Muur en begon de eenwording van Duitsland, bekend onder de naam de "Wende'. In China begonnen na het bloedig neerslaan van de demonstraties  jaren van intolerantie en repressie die pas langzamerhand evolueerden in een oriëntatie op de rest van de wereld en het opengooien van de ramen naar het westen. In al zijn beklemmendheid vind ik de "Runde Ecke" een zeer interessant museum!

Buiten in de zon haal ik opgelucht adem. Gelukkig zijn de tijden veranderd. Terwijl T even rondneust in een boekhandel hebben J en ik  in het zonnetje het erover of en in hoeverre zo'n soort DDR-maatschappij nog weer mogelijk zou kunnen zijn. Eventueel ook bij ons in Nederland. Ik denk dat een sterke oppositie in het parlement en misschien nog wel belangrijker: een sterke onafhankelijke en kritische pers  van wezenlijk belang is om het niet zo ver te laten komen. Dat het ondenkbaar is dat we ooit zo'n maatschappij zouden kunnen krijgen, geloven we denk ik geen van beiden. Vrijheid is geen toestand, geen status quo, geen gegeven. Nee, vrijheid moet elke dag opnieuw bevochten worden op de altijd aanwezige duistere krachten, is mijn overtuiging. Leve de lastige, kritische, argwanende en vasthoudende (onderzoeks)journalisten!~

 

 

  

In een van de vitrines zie ik een exemplaar van de spiegelreflexcamera Praktica L die ik van mijn gespaarde zakgeld kocht toen ik net in de twintig was. De camera had nog geen belichtingsmeter, die moest je los meenemen. In de DDR was het dus een van de middelen waarmee de regering haar eigen volk in de gaten hield. 

     

De ingang van Die Runde Ecke: de ronde hoek                                 Stadsbeeld van Leipzig

   

 

T en ik willen wel graag de 120 meter hoge Panoramatoren op om het uitzicht over de stad en de omgeving. J gaat dan intussen een boekhandel inspecteren. We treffen elkaar daar weer, zo spreken we af. Via wat later een omweg blijkt, komen T en ik bij de toren.

   

Moderne gebouwen en de panoramatoren

                                                        

De lift zoeft naar de 29e verdieping. Omdat de bezoekersautomaat stuk is, mogen we vandaag gratis. Boven is een terras en aan drie zijden van de toren kun je de stad en wijde omgeving zien. Het is mooi helder. We zien bij voorbeeld het Völkerschlachtdenkmal, waar we ook nog naartoe willen. We hadden nog wel langer willen kijken daar boven, maar we willen nog meer vandaag.

   

  

 Uitzichten vanaf de Panoramatoren

   

                                                                                                                                   Uitzicht met het station

We ontmoeten J weer in de boekhandel. We concluderen dat het al vier uur geweest is en dat het eigenlijk te laat is voor de andere programmapunten: Panometer en het Völkerschlachtdenkmal. Daarom besluiten we dat morgenvroeg te doen met de auto, en dan kunnen we nu onze dorst lessen op een terrasje bij de Nicolaikerk in de schaduw. We lopen daarna terug naar ons hotel, T met een zware tas met boeken waaronder een zware atlas. We hebben  even een klein uur om op adem te komen. Om kwart voor zeven treffen we elkaar weer voor het hotel. We gaan het station bekijken, dat schuin tegenover ons hotel ligt. Het is een van de grootste kopstations van Europa. Hier begon in 1839 de eerste lange afstandsspoorlijn van Duitsland, namelijk die naar Dresden. Het enorme gebouw herbergt ook een paar verdiepingen met winkels. Het lijkt wel een kleine luchthaven. Het valt ons op dat ook hier net als in de stad, alles heel schoon is. Ook op de perrons en daartussen.

 

                                                                   In dit woon-en winkelblok zit ook ons hotel aan het eind van de straat.

 

     station

In de winkelgalerij koop ik bij een Reformzaak voor R de drie aanwezige pakken biologische hibiscusthee en bij een thee-specialiteitenwinkel een paar pakjes heel geurige theemelanges met hibiscus en ander fruit en kruiden. We krijgen ook elk een kopje thee om te proeven van de aardige, van oorsprong Poolse mevrouw.  Daarna lopen we de stad in om een hapje te eten. Tegenover de Nicolaikerk vinden we een terras waar het ons wel wat lijkt. Het is nog aardig warm, dus we zitten lekker buiten. Ik heb een gebakken forel met gebakken aardappels. Het is al negen uur geweest als we teruggaan naar het hotel. Ook dan is het nog warm. Op de kamer van T bij een flesje koele Chardonnay bespreken we de dag en de plannen voor morgen.

 



 

 

Vrijdag  staan we even voor achten de koele ochtendlucht in te ademen terwijl de stad ( bij voorbeeld de trams onder mijn raam) al weer een paar uur heel actief is. Het ontbijtbuffet is weer subliem. Om negen uur heb ik het hotel betaald (€75 pp/pn) en zit ik bij de koffers te wachten tot Jen T de auto voorrijden.  Al snel zit de bagage er in en kunnen we op weg naar het Völkerschlachtdenkmal.  Dit is een enorm bouwwerk; met zijn 91 meter hoogte is het het hoogste monument van Europa. Het is in 1913 opgericht bij de honderdste verjaardag van de Slag bij Leipzig, waarbij een coalitie van Duitsland, Oostenrijk en Zweden het leger van Napoleon versloeg. Het gebouw staat in de steigers. Voor de restauratie is meer dan tien jaar uitgetrokken en die zal vast meer kosten dan de zes miljoen Reichsmark die het bouwen destijds al kostte. Alles eraan is van een enormiteit, pompeusheid en overdadigheid zodat ik er een wee gevoel van in mijn maag krijg.  Met de lift kunnen we naar het uitzichtplatform, waar je een mooi uitzicht hebt op de omgeving. Je kunt dan nog hoger via een smalle wenteltrap maar dat vinden we wel goed.  Beneden zien we de pompeuze beelden. De tenen van de beelden alleen al reiken tot mijn kuiten. Er is een kleine expositie over het gebouw.  Er zijn vrij veel bezoekers, valt mij op.

  

Je zou het bouwwerk zo geen 91 m hoogte toeschrijven.

 

Hier zie je een beetje hoe de verhoudingen zijn. En dit is nog maar de voet van het gebouw.       Ook de schoonmaakster op de vloer beneden geeft een beeld van de verhoudingen, binnen.

                           

    

 

Het uitzicht van de Denkmal. 

  

                                                                                                                               We dalen de trappen weer af naar de wereld van de gewone man...

 

       

 Dan naar de Asisi panometer. "Panoramakunstenaar" Asisi heeft in een oude gashouder het grootste panorama ter wereld gerealiseerd: 360 graden, honderd meter lang en 30 meter hoog.  Hij heeft ongeveer 30000 foto's (!) digitaal gecombineerd, geprint op stroken polyester, die aan elkaar genaaid, en opgehangen. Het panorama is gewijd aan het Amazonegebied. Je ziet jezelf omringd door het oerwoud, vooral als je op de houten platformconstructie staat. Met lichteffecten worden dag en nacht en een onweersbui gesimuleerd. Misschien wel het meeste dragen de geluiden bij aan het effect. Uit honderden luidsprekers achter het doek klinken de oerwoudgeluiden en het gekletter van de regen op de bladeren. Het geheel duurt ongeveer tien minuten en begint dan opnieuw.  Ik vind het wel indrukwekkend. Ik heb bewondering voor het  bedenken van dit project en het zo uitvoeren in zo'n enorme gashouder. Je moet er maar op komen. Sinds maart dit jaar is het te zien.

   

Beeld van de jungle van de Berlijnse kunstenaar Yadegar Asisi

 De voormalige gashouder, de Panometer, waarin de show is gerealiseerd.  In 2013 is er een 'show' gekomen over de Völkerschlacht 1813 (nog tot sept. 2015) 

 

Foto's en meer info staan op de website www.asisi.de . 

 




 

 

 We rijden vervolgens weer naar de Harz, naar Nordhausen, waar we het  KZ Lager Mittelbau Dora snel vinden. We bekijken de restanten van het concentratiekamp waar 60.000 gevangenen dwangarbeid verrichtten voor de SS voor het vervaardigen van het ultieme vergeldingswapen dat Hitler tegen het Verenigd Koninkrijk wilde inzetten, de V-2.  Veel indruk maakt op mij de foto-expositie over het levend verbranden van 1016 mannen in een schuur. De SS-ers schoten iedereen die probeerde weg te komen uit het inferno  neer.  Er zijn video's van hoe de Amerikanen bij de bevrijding van het kamp de Duitsers uit de omringende steden en dorpen dwongen te kijken en te helpen bij het ruimen van de schuur na de brand. Ook zijn er beelden van hoe de burgers gedwongen worden tot bezichtiging van de andere begane gruwelijkheden in het kamp. Een Amerikaanse commandant die op de film de verzamelde menigte van o.a. Duitse burgers uit de omgeving toespreekt, laat er geen twijfel over bestaan wie hij voor deze gruwelen verantwoordelijk houdt.  Zijn authentieke woede maakt ook nu, zoveel jaar later, nog diepe indruk op mij.

 

  

De voormalige appèlplaats.                                                              Het gebouw waarin het crematorium was. De ovens zijn er nog.

De ovens waarin minstens 5000 mensen zijn gecremeerd, van de 20.000 die het verblijf in dit kamp niet hebben overleefd.

 

 

 

Info-paneel met een foto van een originele barak. Hieronder een foto van de enige barak die er nu nog staat. Of weer staat. Het schijnt dat het hier al net gegaan is als met de barakken in het voormalige Kamp Westerbork.

 

 Beeld bij de barak van het crematorium

 

We zien de appelplaats, waar de gevangenen soms  vier uur in weer en wind moesten staan. Er zijn twee ovens in het crematorium, dat gerestaureerd is. In een originele barak is een expositie over de wetenschap achter de rassenwetten en -theorieën. De Nazi's probeerden hun gruwelen wel van een zekere 'wetenschappelijke' basis te voorzien. Dit  sluit ook aan bij het boek van Littell. Over zijn boek hebben we het vaak gehad  deze dagen.  Tenslotte bezoeken we in een nieuw opgetrokken gebouw nog het museum met foto's,  maquettes ,video's en  spullen van KZ-häftlinge, die bewaard zijn gebleven. Het is allemaal zeer indrukwekkend.

 

Dan al vier uur geweest. Het is tijd om nu echt op weg naar huis te gaan. Onderweg drinken we een kop koffie van T. en we eten in Porta Westfalica in een wegrestaurant bij het Autohof daar. Het is  goed eten, snel op tafel: schnitzel en salade van buffet. We bellen even naar huis om te zeggen dat het wel laat wordt.

 

Tegen half twaalf ben ik thuis. T  moet J dan nog thuisbrengen. De TOMTOM stuurde ons over Zwartemeer, dus vond T het het handigst mij eerst thuis te brengen. Ik had geen bezwaar.

 

 Ik vond het een zeer geslaagde excursie. We hebben geloof ik nog niet vaak zo veel en zo verschillende dingen in zo korte tijd gedaan, bekeken en bezocht. 

 

En we hebben weer vele interessante gedachtewisselingen gehad.

 

Laatst aangepast op woensdag 07 augustus 2013 13:46/ geplaatst op nieuwe website 12-12-2014

naar boven